ડો. વિક્રમ સારાભાઇ જન્મ જયંતી વિશેષ

 

વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ 12 ઓગસ્ટ 1919ના રોજ ગુજરાત, ભારતમાં થયો હતો.તેમના પિતા અંબાલાલ સારાભાઈ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ માટે પ્રતિબદ્ધ એક મોટા ઉદ્યોગપતિ હતા . વિક્રમ સારાભાઈએ 1942 માં શાસ્ત્રીય નૃત્યાંગના મૃણાલિની સાથે લગ્ન કર્યા હતા . આ દંપતીને બે બાળકો હતા. તેમની પુત્રી મલ્લિકાએ અભિનેત્રી અને કાર્યકર તરીકે નામના મેળવી હતી અને તેમનો પુત્ર કાર્તિકેય પણ વિજ્ઞાનમાં સક્રિય વ્યક્તિ બન્યો હતો. તેમના જીવનકાળ દરમિયાન, તેમણે વૈષ્ણવનું પાલન કર્યું . તેમણે ગુજરાત કોલેજ , અમદાવાદમાં અભ્યાસ કર્યો, પરંતુ બાદમાં તેઓ ઇંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં ગયા, જ્યાં તેમણે 1940માં પ્રાકૃતિક વિજ્ઞાનમાં તેમની ટ્રાયપોસ લીધી.1945માં તેઓ પીએચડી કરવા માટે કેમ્બ્રિજ પાછા ફર્યા અને એક થીસીસ લખી, "કોસ્મિક રે ઉષ્ણકટિબંધીય અક્ષાંશોમાં તપાસ"

ભારતમાં અવકાશ વિજ્ઞાનના પારણા તરીકે જાણીતી, ભૌતિક સંશોધન પ્રયોગશાળા (PRL) ની સ્થાપના 1947 માં વિક્રમ સારાભાઈ દ્વારા કરવામાં આવી હતી.  પીઆરએલએ કોસ્મિક કિરણો પર સંશોધન સાથે તેમના નિવાસસ્થાન "રીટ્રીટ" ખાતે સાધારણ શરૂઆત કરી હતી .

કર્મક્ષેત્ર એજ્યુકેશનલ ફાઉન્ડેશન અને અમદાવાદ એજ્યુકેશન સોસાયટીના સમર્થનથી 11 નવેમ્બર 1947 ના રોજ એમજી સાયન્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, અમદાવાદ ખાતે સંસ્થાની ઔપચારિક સ્થાપના કરવામાં આવી હતી . કલાપતિ રામકૃષ્ણ રામનાથન સંસ્થાના પ્રથમ નિયામક હતા. પ્રારંભિક ધ્યાન કોસ્મિક કિરણો અને ઉપલા વાતાવરણના ગુણધર્મો પર સંશોધન હતું . સંશોધન ક્ષેત્રોમાં સૈદ્ધાંતિક ભૌતિકશાસ્ત્ર અને રેડિયો ભૌતિકશાસ્ત્રનો સમાવેશ કરવા પાછળથી અણુ ઊર્જા આયોગની અનુદાન સાથે વિસ્તરણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમણે સારાભાઈ પરિવારની માલિકીના બિઝનેસ સમૂહનું નેતૃત્વ કર્યું.

તેમની રુચિઓ વિજ્ઞાનથી લઈને રમતગમત અને આંકડાઓ સુધીની હતી. તેમણે ઓપરેશન્સ રિસર્ચ ગ્રુપ (ORG) ની સ્થાપના કરી, જે દેશની પ્રથમ બજાર સંશોધન સંસ્થા છે. અમદાવાદમાં નહેરુ ફાઉન્ડેશન ફોર ડેવલપમેન્ટ , ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેન્ટ અમદાવાદ (IIMA), અને અમદાવાદ ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ રિસર્ચ એસોસિએશન (એટીઆરએ) એ તેમણે સ્થાપવામાં મદદ કરી હતી તે ઘણી સંસ્થાઓમાં સૌથી વધુ નોંધપાત્ર છે . તેમની પત્ની મૃણાલિની સારાભાઈ સાથે મળીને તેમણે દર્પણ એકેડેમી ઑફ પર્ફોર્મિંગ આર્ટ્સની સ્થાપના કરી હતી . તેમના દ્વારા શરૂ કરાયેલ અથવા સ્થાપવામાં આવેલા અન્ય પ્રોજેક્ટ અને સંસ્થાઓમાં કલ્પક્કમમાં ફાસ્ટ બ્રીડર ટેસ્ટ રિએક્ટર (FBTR), કલકત્તામાં વેરિયેબલ એનર્જી સાયક્લોટ્રોન પ્રોજેક્ટ , હૈદરાબાદમાં ઈલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (ECIL) અને જાદુગુડામાં યુરેનિયમ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (UCIL)નો સમાવેશ થાય છે. ઝારખંડ સારાભાઈએ ભારતીય ઉપગ્રહના નિર્માણ અને પ્રક્ષેપણ માટે એક પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. પરિણામે, પ્રથમ ભારતીય ઉપગ્રહ, આર્યભટ્ટ , 1975 માં રશિયન કોસ્મોડ્રોમથી ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવ્યો હતો .તેઓ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થાના સ્થાપક હતા .

30 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ, સારાભાઈ એ જ રાત્રે બોમ્બે જતા પહેલા SLV ડિઝાઇનની સમીક્ષા કરવાના હતા . તેમણે એપીજે અબ્દુલ કલામ સાથે ટેલિફોન પર વાત કરી હતી. વાતચીતના એક કલાકની અંદર, સારાભાઈનું ત્રિવેન્દ્રમ (હવે તિરુવનંતપુરમ )માં 52 વર્ષની વયે કાર્ડિયાક અરેસ્ટથી અવસાન થયું. તેમના મૃતદેહને અમદાવાદમાં અગ્નિસંસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો .

વિશિષ્ટ હોદ્દા

ભૌતિકશાસ્ત્ર વિભાગના પ્રમુખ, ભારતીય વિજ્ઞાન કોંગ્રેસ (1962)

IAEA ની જનરલ કોન્ફરન્સના પ્રમુખ , વિયેના (1970)

ભારતના એટોમિક એનર્જી કમિશનના અધ્યક્ષ (1966-1971) 

વાઇસ-પ્રેસિડેન્ટ, 'પરમાણુ ઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગો' પર યુએનની ચોથી પરિષદ (1971)

સ્થાપક અને અધ્યક્ષ (1963-1971), સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટર 

વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર , (VSSC), જે કેરળ રાજ્યની રાજધાની તિરુવનંતપુરમ ( ત્રિવેન્દ્રમ ) માં સ્થિત પ્રક્ષેપણ વાહન વિકાસ માટે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થાની મુખ્ય સુવિધા છે , તેનું નામ તેમની યાદમાં રાખવામાં આવ્યું છે.

અમદાવાદ સ્થિત અન્ય ઉદ્યોગપતિઓ સાથે, તેમણે ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મેનેજમેન્ટ, અમદાવાદની સ્થાપનામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી .

ભારતીય ટપાલ વિભાગે તેમની પ્રથમ પુણ્યતિથિ (30 ડિસેમ્બર 1972) પર સ્મારક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી

1973માં, ઇન્ટરનેશનલ એસ્ટ્રોનોમિકલ યુનિયને નિર્ણય કર્યો કે, સી ઓફ સેરેનિટીમાં એક ચંદ્ર ક્રેટર, બેસેલ એ, સારાભાઇ ક્રેટર તરીકે ઓળખાશે . 

ભારતના ચંદ્ર મિશન ચંદ્રયાન-2 પરના લેન્ડર જે 20 સપ્ટેમ્બર, 2019 ના રોજ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવની નજીક ઉતરવાનું હતું તેનું નામ તેમના સન્માનમાં વિક્રમ રાખવામાં આવ્યું હતું.

અમદાવાદ, ગુજરાત સ્થિત વિક્રમ એ સારાભાઈ કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર (VASCSC) તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. વિક્રમ સારાભાઈએ 1960ની આસપાસ આ સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી.

ભૂતપૂર્વ વર્લ્ડ ક્વિઝ ચેમ્પિયન વિક્રમ જોશીનું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.

26 જુલાઇ 2019 ના રોજ હૈદરાબાદના બીએમ બિરલા સાયન્સ સેન્ટર ખાતે સ્પેસ મ્યુઝિયમ તેમને સમર્પિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ મ્યુઝિયમ પ્રણવ શર્મા દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. 

ઈસરોના વિકાસ (રોકેટ એન્જિન)નું નામ તેમના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.

12 ઓગસ્ટ 2019 ના રોજ તેમના 100માં જન્મદિવસ પર, ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ વિક્રમ સારાભાઈના નામે એક પુરસ્કારની જાહેરાત કરી. અવકાશ વિજ્ઞાન ટેકનોલોજી અને સંશોધનમાં વિક્રમ સારાભાઈ જર્નાલિઝમ એવોર્ડ એવા પત્રકારોને આપવામાં આવશે જેમણે અવકાશ વિજ્ઞાન, એપ્લિકેશન અને સંશોધનના ક્ષેત્રોમાં યોગદાન આપ્યું છે.